Szekspiropedia

Król Lear

Fabuła i geneza utworu

Pisząc tę tragedię, Szekspir inspirował się legendą angielską o królu Leirze, na szkielecie której zbudował całą fabułę. Czasy, w których rozgrywała się akcja nie są ściśle określone, choć legenda, na której wzorował się autor osadzona jest w VIII w. p.n.e. w Bretanii. Przed właściwym początkiem akcji, dochodzi do rozmowy między dwoma dworzanami, Gloucesterem i Kentem o synach tego pierwszego – Edmundzie (bękarcie sprzed małżeństwa) i Edgarze (z prawego łoża). Po kilku chwilach zostaje z przybyłym orszakiem króla tylko Kent. Tytułowy bohater chce dokonać podziału majątku między swoje trzy córki i wydać je za mąż. Decyzje podejmie jednak na podstawie tego, co usłyszy o ich miłości do niego. Najstarsza, Goneril, z patosem opowiada o swoich rzekomych uczuciach do ojca. Podobnie wysławia się Regan, następna wiekiem. Obie dostają połacie urodzajnych ziem, piękne lasy, jeziora i łąki w zasięgu królestwa. Natomiast najmłodsza, Kordelia, nie chce koloryzować swoich faktycznych, głębokich uczuć i mówi, iż nie kocha nie mniej, nie więcej, a tyle ile się kocha. Rozwścieczony odpowiedzią córki król wydziedzicza ją. Na jego gniew nie może patrzeć oddany sługa i kompan, Kent, więc błaga i grozi, by się powstrzymał od złych czynów. Lear jednak nie chce ustąpić i wygania go z dworu. Nad Kordelią natomiast lituje się król Francji, który zabiera ją ze sobą na swój dwór. Regan i Goneril nie potrafią dojść do przyczyny tak gwałtownego zachowania ojca, więc przyjmują, iż zaczyna się u niego demencja starcza i traci rozum. Układają więc przeciw niemu i jego ostrym rządom (które już dłużej nie powinny trwać po oddaniu im ziem) plan, który ma mu pokazać wyższość córek.

W międzyczasie Edmund knuje przeciwko swojemu przyrodniemu bratu i pisze list, w którym podaje się właśnie za Edgara, który podobno chce zabić ojca i podzielić się z bratem majątkiem. List ten przechwytuje Gloucester i wpada w furię, przygotowuje się do dania nauczki synowi. Edgara uprzedza jednak zawczasu Edmund, więc niesłusznie oskarżony mężczyzna ucieka z dworu. Tymczasem Lear gości na miesiąc u Goneril, po czym przez tyle samo u Regan, lecz u obydwu córek spotkał się z tak samo chłodną gościną i nieuprzejmym traktowaniem. Twierdzą one, że chce on siać terror. Dopiero wtedy Lear uświadamia sobie jakie dobro stracił- swą najmłodszą, ukochaną córkę. W podróżach towarzyszą mu błazen oraz Kent, który przebrał się po wygnaniu i nadal pragnie odbywać służbę u ukochanego władcy. Król nie widzi w tym problemu, ponieważ nie rozpoznaje przebranego wygnańca. Do wszystkich przeciwieństw losu dochodzi fakt, iż małżonkowie dwóch starszych córek nie są sobie przychylni i planują wojnę. Gloucester dowiadując się o tym, postanawia powiadomić Leara (ukrywającego się teraz z błaznem, Kentem i przebranym za szaleńca Edgarem w chacie na polanie), o zamiarach Cornwalla. Nie poznaje przy tym swojego syna, który teraz nazywa się biednym Tomkiem . W tym samym czasie świadomy wszystkiego Edmund donosi Cornwallowi na ojca. Gloucester odsyła więc króla z kompanami do Dover, a sam idzie rozprawić się z Cornwallem, który pozbawia go oka. Następnie z pomocą żony zabija sługę Gloucestera, lecz sługa nie pozostał mu dłużny- zadał śmiertelny cios księciu Kornwalii. Regan wyznaje Gloucesterowi wtedy, iż to Edmund go zdradził, nie Edgar, więc ten w bezbrzeżnym smutku idzie rzucić się z przepaści. Tam jednak spotyka go Edgar i zabiera ze sobą do obozu armii francuskiej pod Dover. Są tam już Kent, Kordelia i schorowany król.

W obozie wroga dochodzi do waśni między starszymi siostrami – Regan ubiega się o prawo do wejścia w związek z Edmundem, jednak dotychczas był on kochankiem Goneril. Gdy Edmund jednak przyprowadza jeńców (króla, Kordelię oraz kilku ludzi z orszaku) Albany kieruje swój gniew przeciw niemu. Daje wcześniej umówiony znak Edgarowi i ten pokonuje brata w walce, nie zabija go jednak. Dochodzą wieści o otruciu Regany przez Goneril oraz późniejszym samobójstwie tej drugiej. Edmund przyznaje się wówczas do swych ciężkich przewinień i każe ratować Kordelię, którą kazał powiesić w więzieniu. Okazuje się jednak być za późno- wnosi ją już martwą Lear, po czym z żalu sam umiera. Edgar i Kent zostają natomiast na powrót ułaskawieni i służą u Albany.

Wybrane adaptacje i recenzje

Filmy

● ,,Król Lear” w reżyserii Richarda Eyre z roku 2018. Trudno nie wspomnieć o Anthonym Hopkinsie w roli tytułowej, czy Emmy Thompson w roli najstarszej córki. Obsadzony w realiach pierwszej połowy XX w. trzyma w napięciu i swoim klasycystycznym podejściem zatrzymuje widza na dłużej. ,,(...) adaptacja Króla Leara zasługuje, moim zdaniem, na uwagę. I to nie z powodu znakomitego niekiedy aktorstwa – trudno o bardziej wymarzoną obsadę (…), W filmie Eyre’a silnie wybrzmiewa nieprzystawalność starego i nowego świata, świata wojen toczonych na polach bitew i tych, jakie mają miejsce w zaciszach korporacyjnych gabinetów”.

● ,,Król Lear” w reżyserii Jeana-Luca Godarda z roku 1987. . Tu znowu mamy do czynienia z niepowtarzalną obsadą, choćby ze względu na rolę Woody’ego Allena, czy samego reżysera. Jest to przeniesienie dramatu na ówczesne realia i wplecenie ich w tematykę wybuchu reaktora jądrowego w Czarnobylu rok wcześniej. Po katastrofie, William Szekspir Młodszy Piąty decyduje się na odzyskanie zaginionych dzieł swego przodka, a przy okazji przypomnienie ludziom o wrażliwości do sztuki. Film ten jednak, mimo wybitnych aktorów, nie spotkał się z pozytywnym odbiorem widzów. ,,Król Lear, będący współczesną wersją dzieła Shakespeare’a, a zarazem medytacją o świecie, z którego zniknęła sztuka, to bodajże najbardziej krytykowany film w dorobku Godarda, mimo iż spośród wszystkich jego dzieł to jest najobficiej cytowane w jego arcydziele, Historiach kina. Problem z odbiorem Króla Leara polega głównie na tym, że wydaje się on nie dziełem samoistnym, ale przymiarką do czegoś większego’’.

Spektakle

● Wystawienia sztuki o tym samym tytule podjął się Stary Teatr w Krakowie (reż. Jan Klata) który postanowił przenieść miejsce akcji do Watykanu, a sprawy dworskie ukazać jako konflikt wewnętrzny między kapłanami Stolicy Apostolskiej. Całość przyprawia o łzy, dreszcze, posługuje się cyfryzacją, a przy tym wszystkim ocieka niepokojącym artyzmem. ,,Pomysł przeniesienia miejsca akcji w realia Watykanu może zrazu szokować, ale gdzie indziej znajdziemy we współczesnym świecie władzę sprawowaną z boskiego nadania? „Król Lear w interpretacji Klaty olśniewa dzięki monumentalnej scenografii oraz kostiumom Justyny Łagowskiej, pochłania i uwodzi za sprawą muzyki Jamesa Leylanda Kirby’ego (…)”.